TÜRK ANAYASA HUKUKU SİTESİ [www.anayasa.gen.tr]


Kemal Gözler,  Anayasa Hukukuna Giriş, Bursa Ekin Kitabevi Yayınları, 2004, s.60-67 'dan alınmıştır  (www.anayasa.gen.tr/mon-cum.htm. 15 Mayıs 2004).


NOT: Metindeki bir çok başlık altında açıklama yoktur. Bunlar için yukarıdaki kitabın aslına bakınız.

 

Devlet şekİllerİ I:
monarşİ ve cumhurİyet 


 

Kemal Gözler
 

I. Monarşi................................................................................................................................. 60

    A. Saltanat Haklarının Sınırlanmasına Göre Monarşi Çeşitleri............................................ 61

        1. Mutlak Monarşi......................................................................................................... 61

        2. Meşrutî Monarşi........................................................................................................ 61

    B. Hükümdarın Tahta Geçiş Biçimine Göre Monarşi Çeşitleri........................................... 62

        1. İrsî Monarşiler............................................................................................................ 62

        2. Seçimli Monarşiler...................................................................................................... 63

III. Cumhuriyet......................................................................................................................... 64

    1. Dar Anlamda Tanım: Cumhuriyet Monarşinin Tersidir............................................ 64

    2. Geniş Anlamda Tanım: “Cumhuriyet = Demokrasi”................................................. 65

 


Bu konu hakkında daha fazla bilgi için şu iki makaleye bakabilirsiniz:

Kemal Gözler, "Monarşi ve Cumhuriyet", Türkiye Günlüğü, Sayı 53, Kasım-Aralık 1999, s.27-34. [Tam Metin]

Kemal Gözler, "Hukuk Açısından Cumhuriyet ve Monarşi Kavramlarının Tanımı Sorunu", Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt 54, 1999, Sayı 1, s.51-62. [Tam Metin]


 

Plân.- Devlet şekilleri bir açıdan “monarşi-cumhuriyet”; diğer bir açıdan ise “üniter devlet-bileşik devlet” şeklinde ikiye ayrılmaktadır. “Monarşi-cumhuriyet” ayrımını bu bölüm-de (Bölüm 7), “üniter devlet-bileşik devlet” ayrımını ise izleyen bölümde (Bölüm 8) göreceğiz.

Monarşi  ile Cumhuriyet  Arasındaki Ayrım Sorunu.- Monarşi ile cumhuriyet arasında nasıl ve hangi ölçütle ayrım yapılacağı konusu tartışmalıdır. Bu konuda çeşitli kriterler önerilmiştir[1]. Biz bu tartışmalı konuya girmeksizin, cumhuriyet ile monarşiyi birbirinden ayırmak için Léon Duguit  (Leon Dügi okunur) tarafından önerilen ölçütü kabul ettiğimizi söyleyelim. Bu ölçüt, devlet başkanının göreve geliş usûlüdür. Duguit’ye göre, bir devlette eğer devlet başkanı, bu makama veraset usûlüyle, yani irsî olarak geliyorsa, bu devletin şekli monarşi, yok eğer başka bir usûlle geliyorsa bu devletin şekli cumhuriyettir[2]. Görüldüğü gibi Duguit’nin anlayışında monarşi ve cumhuriyet birbirinin karşıt kavramı olarak tanımlanmıştır. Bir devlette, devlet başkanlığı görevi veraset  yoluyla intikal ediyorsa, o devlet bir monarşidir. Monarşi olmayan her devlet ise cumhuriyettir. Devlet başkanının seçimle yahut zor kullanarak işbaşına gelmesinin bir önemi yoktur. Duguit bir monarşinin mutlak veya despotik olabileceğini kabul ettiği gibi, bir cumhuriyetin de mutlak veya despotik olabileceğini kabul etmektedir[3].

I. Monarşi[4]

Yukarıda gördüğümüz gibi monarşi, devlet başkanlığının irsî  olarak (héréditaire) intikal ettiği devlet şekli olarak tanımlanmaktadır. Klasik teori monarşileri, çeşitli açılardan tasnife tâbi tutmaktadır. Şimdi bunları görelim:

A. Saltanat Haklarının Sınırlanmasına Göre Monarşi Çeşitleri

Saltanat haklarının sınırlanmasına göre, monarşiler mutlak monarşiler ve meşruti monarşiler olmak üzere ikiye ayırmaktadır.

1. Mutlak Monarşi

 

2. Meşrutî Monarşi

B. Hükümdarın Tahta Geçiş Biçimine Göre Monarşi Çeşitleri

Monarşiler hükümdarın tahta geçiş biçimine göre “irsî” ve “seçimli” olmak üzere ikiye ayrılır.

1. İrsî Monarşiler

[15]

 

KUTU 7.2: İnterregnum Yasağı .- Bir monarşide Kral ölünce “interregnum (fetret)” olmaz. Yani saltanat kesintiye uğramaz; devlet başsız kalmaz. Veraset ilkeleri gereğince saltanat kime geçiyorsa, saltanat ona otomatik olarak ve kendiliğinden geçer. Bu ilkeyi İngilizler “the king never dies (kral hiçbir zaman ölmez)”; Fransızlar ise “Le Roi est mort, vive le Roi (kral öldü, yaşasın kral) ” özdeyişleriyle dile getirirler (Gözler, Devlet Başkanları, op. cit., s.50).

 

KUTU 7.3: Niyabet .-  Niyabet (naiplik, régence) kralın fonksiyonlarını yerine getiremeyecek durumda (küçüklük, ağır hastalık, vs.) bulunduğu döneme denir. Bu dönemde, kendisine “naip (régent)” denen bir kişi veya “niyabet konseyi (conseil de régence)” denen bir kurul, kralın görev ve yetkilerini, onun adına kullanır (Gözler, Devlet Başkanları, op. cit., s.52-53).

2. Seçimli Monarşiler

III. Cumhuriyet[26]

      Anayasa hukuku doktrininde cumhuriyetin hukukî tanımı üzerinde görüş birliği yoktur. Bir kısım yazarlar, Cumhuriyet kavramını monarşinin karşıtı olarak dar bir anlamda, diğer bir kısım yazarlar ise cumhuriyeti demokrasiyle özdeş olarak geniş anlamda tanımlamaktadırlar.

 

KUTU 7.5: “Cumhuriyet”, “Res Publica ”.-  “Cumhuriyet”, “cumhurî”den türetilmiş bir isimdir. “Cumhurî” ise, cumhura ait demektir. “Cumhur” ise Arapça’da toplu halde bulunan halk demektir. O halde etimolojik olarak cumhuriyet, “halka ait olan şey” demektir. Cumhuriyet kelimesinin İngilizce karşılığı olan “republic”  ve Fransızca karşılığı olan “répub-lique” kelimesi de aynı şeyi ifade eder. Bu kelimeler Latince “mal, eşya” anlamına gelen “res" ve “kamu, halk” anlamına gelen “publica” kelimelerinden türemiştir. Genel anlamda res publica, “kamu malı, halkın malı” demektir (Gözler, “Hukuk Açısından Monarşi Ve Cumhuriyet Kavramlarının Tanımı Sorunu”, op.cit.,s.51-52).

1. Dar Anlamda Tanım: Cumhuriyet Monarşinin Tersidir

 

2. Geniş Anlamda Tanım: “Cumhuriyet  = Demokrasi ”

 

 

 

DAHA FAZLASI İÇİN

Kemal Gözler, “Hukuk Açısından Monarşi ve Cumhuriyet Kavramlarının Tanımı Sorunu”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt 54, 1999, Sayı 1, s.51-62.

Kemal Gözler, “Cumhuriyet ve Monarşi”, Türkiye Günlüğü, Sayı 53, Kasım-Aralık 1998, s.27-34.

Mustafa Erdoğan, Liberal Toplum, Liberal Siyaset, Ankara, Siyasal Kitabevi, 1998, s.343-362 arasında yer alan “Cumhuriyet ve Demokrasi Arasında Türkiye” başlıklı bölüm.

 

ANAHTAR TERİMLER

Anayasal monarşi

Civar sistemi

Cumhuriyet

Dar anlamda cumhuriyet

Duguit

Ekber evlad sistemi

Geniş anlamda cumhuriyet Hauriou

 

İnterregnum yasağı

İrsî monarşiler

Meşrutî monarşi

Monark

Monarşi (Krallık)

Monarşilerin değeri Monos archos

Mutlak monarşi

 

Niyabet

Primogenitur sistemi

Res publica

Seçimli monarşiler

Seniorat sistemi

Sınırlı monarşi

Usul-füru sistemi

Veraset kuralları

 

ÖZDEYİŞLER

Le Roi est mort, vive le Roi (Kral öldü, yaşasın kral).

Le Roi règne, mais ne gouverne pas (Kral saltanat sürer, ama yönetmez).

The King never dies (Kral hiçbir zaman ölmez).

 


 

[1].   Bu konuda bkz. Jellinek, op. cit., c.II, s.394-420; Adhémar Esmein, Eléments de droit constitutionnel français et comparé, Paris, Sirey, Sekizinci Baskı, 1928, c.I, s.1-21; Maurice Hauriou, Précis de droit constitutionnel, Paris, Sirey, 1919, s.119-128; Carré de Malberg, op. cit., c.II, s.184-197; Carl Schmitt, Théorie de la constitution (Trad. par Lilyane Deroche), Paris, PUF, 1993, s.427-437; Cadoux, op. cit., s.47-68; Başgil, op. cit., s.185-216; Hüseyin Nail Kubalı, Anayasa Hukuku Dersleri, İstanbul, İÜHF Yayınları,  1971, s.60-66; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.37-39; Abadan, Amme Hukuku ve Devlet Nazariyeleri, op. cit.,  s.331-334; Özçelik, op. cit., c.I, s.159-183.

[2].   Léon Duguit, Traité de droit constitutionnel, Paris, Ancienne librairie fontemoing, Üçüncü Baskı, 1928, c.II, 770.

[3].   Ibid., c.II, s.772, 781.

[4].   Schmitt, op. cit., s.427-437; Jellinek, op. cit., c.II, s.394-420; Cadoux, op. cit., s.176-177; Wigny, op. cit., s.222-223, 582-622; Duguit, Traité de droit constitutionnelop. cit., c.II, s.768-781; Esmein, op. cit., c.I, s.170; Fabre, op. cit., s.3; Carré de Malberg, op. cit.,c.I, s.396-400, c.II, s.63-64, 132-134, 180-197; Francis Delpérée, “La fonction du roi”, Pouvoirs, 1996, no 78, s.43-53; Francis Délpérée, “Roi”, in Duhamel ve Meny, op. cit., s.937; Francise Delpérée, “Monarchie”, in Duhamel ve Meny, op. cit., s.640; Francis Délpérée, “Couronne”, in Duhamel ve ve Meny, op. cit., s.254.

[5].   Duguit, Traité de droit constitutionnel, op. cit., c.II, s.771; Jellinek, op. cit., c.II, s.394-400; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.40; Kubalı, op. cit., s.62; Başgil, op. cit., s.186; Özçelik, op. cit., c.I, s.176; Philippe Lauvaux, “Les monarchies: inventaries des types”, Pouvoirs, 1996, no 78, s.32.

[6].   Kubalı, op. cit., s.62.

[7].   Duguit, Traité de droit constitutionnel, op. cit., c.II, s.771.

[8].   Montesquieu, De l’esprit des lois, Livre II, Chapitre 1.

[9].   Duguit, Traité de droit constitutionnel op. cit., c.II, s.772; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.40; Kubalı, op. cit., s.63; Başgil, op.cit., s.182-183; Özçelik, op. cit., c.I, s.177; Lauvaux, op. cit., s.23-42.

[10]. Kubalı, op. cit., s.63.

[11]. Bu nedenle, meşrutî monarşiye “parlâmenter monarşi (monarchie parlementaire)” dendiği de olur.

[12]. Duguit, Traité de droit constitutionnel, op. cit., c.II, s.772.

[13]. Meşrutî monarşiye “anayasal monarşi (monarchie constitutionnelle)” denmesinin altında da bu yatar.

[14]. Kubalı, op. cit., s.63.

[15]. Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.39; Kubalı, op. cit., s.63; Özçelik, op. cit., c.I, s.177.

[16]. Cadoux, op. cit., c.I, s.176.

[17]. Ibid.

[18]. Bkz. Gözler, Devlet Başkanları, op. cit., s.47-49.  

[19]. Cadoux, op. cit., c.I, s.176.

[20]. Kubalı, op. cit., s.61; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.39-40; Özçelik, op. cit., c.I, s.177.

[21]. Kubalı, op. cit., s.61.

[22]. Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.40.

[23]. Kubalı, op. cit., s.61.

[24]. Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.40.

[25]. Ibid., s.40.

[26]. Kemal Gözler, “Hukuk Açısından Monarşi ve Cumhuriyet Kavramlarının Tanımı Sorunu”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt 54, 1999, Sayı 1, s.51-62; Kemal Gözler, “Cumhuriyet ve Monarşi”, Türkiye Günlüğü, Sayı 53, Kasım-Aralık 1998, s.27-34; Erdoğan, Anayasal Demokrasi, op. cit., s.234-236; Başgil, op. cit., s.186-187; 216-221; Kubalı, op. cit., s.64-66; Abadan, op. cit., s.334-336; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.39-42; Özçelik, op. cit., c.I, s.174-178; Schmitt, op. cit., s.435-437; Duguit, Traité de droit constitutionnel, op. cit., c.II, s.781-793; Hauriou, op. cit., s.342-345; Vedel, op. cit., s.s.278, 318; Fabre, op. cit., s.3-8; Cadoux, op. cit., s.23; Marie Pontier, “La république”, Recueil Dalloz Sirey, 1992, 31e Cahier, Chronique, XLVIII, s.239-246; Jean-Louis Quermonne, “République”, in Olivier Duhamel et Yves Meny (sous la direction de-), Dictionnaire constitutionnel, Paris, P.U.F., 1992, s.921;

[27]. Duguit, Traité de droit constitutionnel, op. cit., c.II, s.770-771, 781-793.

[28]. Ibid., s.781.

[29]. Ibid., s.772.

[30]. Ibid., s.781.

[31]. Hauriou, op. cit., s.343.

[32]. Lijphart, Çağdaş  Demokrasiler,  op. cit., s.79.

[33]. Ibid., s.57.

[34]. Jan-Erik Lane, Constitutions and Political Theory, Manchester, Manchester University Press, 1996, s.202’den nakleden Erdoğan, Anayasal Demokrasi, op. cit., s.234.


Copyright

(c) Kemal Gözler. 2001-2004. Bu kitaba izin almadan link verilebilir. Ancak, bu kitap, önceden izin almaksızın ne suretle olursa olsun, kopyalanamaz, çoğaltılamaz, tekrar yayınlanamaz, daıtılamaz, başka internet sitelerine metin olarak konulamaz. İzin için kgozler@hotmail.com  adresine başvurunuz. 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 3.3.2004 tarih ve 5101sayılı kanunla değişik 71 ve 72’nci maddeleri, bir kitabı herhangi bir yöntemle (fotokopi dahil) çoğaltanları, dağıtanları, satanları, elinde bulunduranları, paraya çevrilmeksizin, 2 (iki) yıldan 4 (dört) yıla kadar hapis cezası veya 50 (elli) milyar liradan 150 (yüzelli) milyar liraya kadar ağır para cezasıyla veya zararın ağırlığı dikkate alınırık bunların her ikisiyle birden cezalandırmaktadır.

Alıntılar (İktibas) Konusunda Açıklamalar

Bu çalışmadan yapılacak alıntılarda (iktibaslarda) 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 35’inci maddesinde öngörülen şu şartlara uyulmalıdır: (1) İktibas, bir eserin “bazı cümle ve fıkralarının” bir başka esere alınmasıyla sınırlı olmalıdır (m.35/1). (2) İktibas, maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde ve münderecatını aydınlatmak maksadıyla yapılmalıdır (m.35/3). (3) İktibas, belli olacak şekilde yapılmalıdır (m.35/5) [Bilimsel yazma kurallarına göre, aynen iktibasların tırnak içinde verilmesi ve iktibasın üç satırdan uzun olması durumunda iktibas edilen satırların girintili paragraf olarak dizilmesi gerekmektedir]. (4) İktibas ister aynen, ister mealen olsun, eserin ve eser sahibinin adı belirtilerek iktibasın kaynağı gösterilmelidir (m.35/5). (5) İktibas edilen kısmın alındığı yer belirtilmelidir (m.35/5).

5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 21.2.2001 tarih ve 4630 sayılı kanunla değişik 71’inci maddesinin 4’üncü fıkrası, 35’inci maddeye aykırı olarak “kaynak göstermeyen veya yanlış yahut kifayetsiz veya aldatıcı kaynak” göstererek iktibas yapan kişileri, 4 (dört) yıldan 6 (altı) yıla kadar hapis ve 50 (elli) milyar liradan 150 (yüzelli) milyar liraya kadar ağır para cezasıyla cezalandırmaktadır.

Ayrıca Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulunun 18 Şubat 1981 tarih ve E.1980/1, K.1981/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına göre kararına göre, “iktibas hususunda kullanılan eser sahibinin ve eserinin adı belirtilse bile eser sahibi, haksız rekabet hükümlerine dayanarak Borçlar Kanununun 49. maddesindeki koşulların gerçekleşmesi halinde manevi tazminat isteyebilir”.

Yukarıdaki şartlara uygun olarak alıntı yapılırken bu çalışmaya şu şekilde atıf yapılması önerilir:

 

Kemal Gözler,   Anayasa Hukukuna Giriş, Bursa Ekin Kitabevi Yayınları, 2004, s.6/-67'den alınmıştır   (www.anayasa.gen.tr/mon-cum.htm. erişim tarihi).

 

Bu konu hakkında daha fazla bilgi için şu iki makaleye bakabilirsiniz:

Kemal Gözler, "Monarşi ve Cumhuriyet", Türkiye Günlüğü, Sayı 53, Kasım-Aralık 1999, s.27-34. [Tam Metin]

Kemal Gözler, "Hukuk Açısından Cumhuriyet ve Monarşi Kavramlarının Tanımı Sorunu", Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt 54, 1999, Sayı 1, s.51-62. [Tam Metin]

 

 


Editör: Kemal Gözler

E-Mail: kgozler@hotmail.com

Ana Sayfa: www.anayasa.gen.tr

 

(c) Kemal Gözler. 2001-2004. Bu kitaba izin almadan link verilebilir. Ancak, bu kitap, önceden izin almaksızın ne suretle olursa olsun, kopyalanamaz, çoğaltılamaz, tekrar yayınlanamaz, daıtılamaz, başka internet sitelerine metin olarak konulamaz. İzin için kgozler@hotmail.com  adresine başvurunuz. 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 3.3.2004 tarih ve 5101sayılı kanunla değişik 71 ve 72’nci maddeleri, bir kitabı herhangi bir yöntemle (fotokopi dahil) çoğaltanları, dağıtanları, satanları, elinde bulunduranları, paraya çevrilmeksizin, 2 (iki) yıldan 4 (dört) yıla kadar hapis cezası veya 50 (elli) milyar liradan 150 (yüzelli) milyar liraya kadar ağır para cezasıyla veya zararın ağırlığı dikkate alınırık bunların her ikisiyle birden cezalandırmaktadır.