TÜRK ANAYASA HUKUKU SİTESİ [www.anayasa.gen.tr]


Kemal Gözler,  Anayasa Hukukuna Giriş, Bursa Ekin Kitabevi Yayınları, 2004, s.67-79'dan alınmıştır  (www.anayasa.gen.tr/uniter-bilesik.htm. 15 Mayıs 2004).


NOT: Metindeki bir çok başlık altında açıklama yoktur. Bunlar için yukarıdaki kitabın aslına bakınız.

 ana sayfa: www.anayasa.gen.tr

devlet şekİllerİ II:
Ünİter Devlet-Bİleşİk Devlet[1] 

 

Kemal GÖZLER

I. Üniter Devlet......................................................................................................................... 67

    A. Tanım.............................................................................................................................. 68

    B. Üniter Devletin Çeşitleri................................................................................................. 69

        1. Merkezî Üniter Devlet............................................................................................... 69

        2. Adem-i Merkezî Üniter Devlet.................................................................................. 70

II. Bileşik Devlet....................................................................................................................... 70

    A. Devlet Birlikleri.............................................................................................................. 71

        1. Şahsî Birlik................................................................................................................. 71

        2. Hakikî Birlik............................................................................................................... 72

    B. Devlet Toplulukları......................................................................................................... 72

        1. Konfederasyon........................................................................................................... 72

        2. Federasyon (Federal Devlet)...................................................................................... 74

            a) Tanım.................................................................................................................... 74

            b) Federalizmin Özellikleri........................................................................................ 75

            c) Federal Devletlerin Kurulması.............................................................................. 79

 

Devletler yapısına göre “üniter devlet” ve “bileşik devlet” olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Bileşik devletler de kendi içinde “devlet birlikleri” ve “devlet toplulukları” olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Devlet birlikleri de “şahsî birlik” ve “hakikî birlik” olmak üzere iki çeşittir. Devlet toplulukları da “konfederasyon” ve “federasyon” olmak üzere ikiye ayrılır.

ŞEMA 8.1:

Devlet Şekilleri

 

 

Üniter Devlet

  Bileşik Devlet

 

 

Merkezî
Üniter Devlet

Adem-i Merkezî Üniter Devlet

Devlet Birlikleri

 Devlet Toplulukları

 

 

 

 

 

   Şahsî Birlik

Hakikî Birlik

Konfederasyon

Federasyon

             

I. Üniter Devlet[2]

“Üniter devlet  (Etat unitaire, unitary state)”e, “tek devlet” veya “basit devlet (Etat simple)” de denir. Biz üniter devlet terimini kullanacağız. Danimarka, Fransa, İngiltere, İrlanda, İspanya, İsrail, İtalya, İzlanda, Hollanda, Japonya, Lüksemburg, Norveç, Portekiz, Yunanistan, Türkiye gibi devletler birer üniter devlettir[3].

A. Tanım

Üniter devlet, devletin, ülke, millet ve egemenlik unsurları ve keza yasama, yürütme ve yargı organları bakımından teklik özelliği gösteren devlet şeklidir. O halde, üniter devleti, devletin unsurlarında ve organlarında teklik özelliğiyle tanımlayabiliriz.

1. Devletin Unsurlarında Teklik

Devlet, ülke, millet ve egemenlik unsurlarından oluştuğuna göre, üniter devlette, tek ülke, tek millet ve tek egemenlik vardır. Diğer bir ifadeyle üniter devlet, tek bir ülke üzerinde, tek bir milletin, tek bir egemenliğe tâbi olduğu devlet şeklidir. Bu nedenle, üniter devlette, devleti oluşturan unsurlar tek ve bölünmez bir bütündür. Şöyle ki:

a) Üniter devlette, devletin ülkesi tek ve bölünmez bir bütündür. Şüphesiz ki, üniter devletin ülkesi de “il” ve “ilçe” gibi birtakım bölümlere ayrılabilir. Ancak bunlar, basit idarî bölümlemelerdir. Bu birimlerin sadece idarî yetkileri vardır. Yasama ve yargı yetkileri yoktur. Bunların hepsi aynı egemenliğe tâbidir. Bunların hepsinde aynı anayasa ve aynı kanunlar, kısacası aynı hukuk düzeni uygulanır.

b) Diğer yandan üniter devlette, millet unsuru da tek ve bölünmez bir bütündür. Milleti teşkil eden insanların millet unsurunu oluşturmalarında din, dil, etnik grup vb. bakımlardan ayrım yapılamaz. Üniter devlette “toplum”lar veya “cemaatler” temelinde egemenlik yetkilerinin kullanılmasında farklılık yaratılamaz. Üniter devlet sadece yer bakımından federalizme değil, aşağıda göreceğimiz cemaatler bakımından federalizme yani “korporatif federalizm”e de karşıdır.

c) Nihayet üniter devlette egemenlik de tek ve bölünmez bir bütündür. Tek olan egemenliğin sahası bütün ülkedir. Bu egemenliğe tâbi olan da bütün millettir. Egemenliğin kaynağı bakımından da ayrım yapılamaz.

2. Devletin Organlarında Teklik

Üniter devlette, devletin ülke, millet ve egemenlik unsurlarında teklik olduğu gibi, devletin yasama, yürütme ve yargı organları bakımından da teklik söz konusudur.

a) Üniter devlette tek yasama organı vardır. Ülkenin bütünü için geçerli kanunlar, merkezde bulunan tek bir yasama organı tarafından yapılır. Örneğin Türkiye’de tek yasama organı Ankara’da bulunan TBMM’dir.

b) Üniter devlettin yargı organı da üniter niteliktedir. Şüphesiz yargı organı üniter devletlerde de mahiyeti gereği birçok mahkemeden oluşur. Ancak, ülkenin her yerinde aynı tür mahkemeler vardır ve bunların üst mahkemeleri aynıdır. Bir üniter devlette, birden fazla ceza mahkemesi, birden fazla idare mahkemesi olabilir; ama  iki tane Yargıtay, iki tane Danıştay olmaz.

c) Üniter devlette, yürütme organı bakımından esas itibarıyla bir “bütünlük” vardır. Yürütme organının tepesinde, parlâmenter hükûmet sistemlerinde “bakanlar kurulu”, başkanlık sistemlerinde “başkan” vardır. Bakanlar kurulu veya başkana şimdilik “merkezî idare” diyelim. Üniter devletlerde yürütme yetkisi esas itibarıyla, bu “merkezî idare”de toplanır. Ancak, ülke genelinde bütün yürütme ve idare fonksiyonunun, başkentteki bu “merkezî idare” tarafından yerine getirilmesi mümkün değildir. Yani, üniter devletin yürütme ve idare organlarının mutlak bir şekilde üniter nitelikte olması imkansızdır. İşte bu nedenle, üniter devletlerde de, idare organının tekliği mutlak nitelikte değildir. Bu bakımından üniter devletler, kendi içinde “merkezî üniter devlet” ve “adem-i merkezî üniter devlet” olmak üzere ikiye ayrılabilir. Şimdi bu ayrımı görelim.

B. Üniter Devletin Çeşitleri

Üniter devlet, yürütme organının merkezîlik derecesine göre “merkezî üniter devlet ” ve “adem-i merkezî üniter devlet ” olmak üzere ikiye ayrılıp incelenmektedir.

1. Merkezî Üniter Devlet[4]

 

2. Adem-i Merkezî Üniter Devlet[8]

 

a) Yer Yönünden Adem-i Merkeziyet

 

b) Hizmet Yönünden Adem-i Merkeziyet

 

II. Bileşik Devlet[14]

“Bileşik devlet  (Etat composé)”e, Türkçe’de “karma devlet”[15], “mürekkep devlet”[16] gibi değişik isimler verildiği de olmaktadır. Biz “bileşik devlet” terimini tercih ediyoruz. Bileşik devlet, iki veya daha çok devletin sıkı veya gevşek bağlarla birleşmelerinden meydana gelmiş bir devlet çeşididir[17]. Bu tür devletlerde, yasama, yürütme ve yargı organlarına sahip ayrı devletler vardır. Bileşik devletlerde birden fazla, anayasa birden fazla hukuk düzeni yürürlüktedir[18]. Bileşik devletler kendi içinde “devlet birlikleri” ve “devlet toplulukları” olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.

A. Devlet Birlikleri

“Devlet birlikleri (unions of states, unions d'Etat)”, iki ayrı devletin, ayrılıklarını az çok koruyarak birleşmesinden meydana gelen devlet şeklidir[19]. Devlet birlikleri de “şahsî birlik” ve “hakikî birlik” olmak üzere ikiye ayrılır.

1. Şahsî Birlik[20]

 

2. Hakikî Birlik [24]

 

B. Devlet Toplulukları

Devlet toplulukları da, iki veya daha fazla devletin bir araya gelmesiyle oluşturdukları bileşik devletlerdir[30]. Devlet toplulukları kendi içinde “konfederasyon” ve “federasyon” olmak üzere ikiye ayrılır.

1. Konfederasyon[31]

“Konfederasyon (confédération)”, birden fazla bağımsız devletin uluslararası hukukî kişiliklerini muhafaza etmek şartıyla belli bir amaçla, özellikle ortak savunmalarını sağlamak üzere kurdukları bir devlet topluluğu şeklidir[32]. Konfederasyon bir uluslararası antlaşmayla kurulur[33]. Konfederasyona anlaşmayla girildiğinden, konfederasyona üye devletlerin konfederasyondan istedikleri zaman çıkabilecekleri kabul edilmektedir, Yani üye devletlerin “ayrılma hakkı (droit de sécession mevcuttur[34]. Konfederasyonu teşkil eden devletler (konfedere devletler) gerek iç, gerek dış ilişkileri  bakımından bağımsız birer devlet niteliğini korurlar[35]. Konfederasyonu bir devlet olarak görmek mümkün değildir[36]. Konfederasyonun tüzel kişiliği yoktur[37]. Konfederasyon, konfedere devletlerin üzerinde bir zorlama gücüne sahip değildir. Konfederasyonun tek organı “Diyet  (Diète)” ismi verilen bir meclistir. Bu mecliste konfedere devletlerin delegeleri vardır. Diyet meclisi, genellikle bu delegelerin oy birliğiyle karar alabilir. Kararları da doğrudan konfedere devletlerde geçerli değildir. Diyet meclisinin kararlarının her konfedere devlet tarafından  ayrıca onaylanması gerekir[38].

 

2. Federasyon (Federal Devlet)[45]

Şahsî birlik, hakikî birlik, konfederasyon daha ziyade tarihsel şekiller olmasına rağmen, federasyon günümüzde de yaygın olarak görülen bir devlet şeklidir. Amerika Birleşik Devletleri, Almanya, Kanada, Avusturya, İsviçre, Avustralya en bilinen federal devletlerdir. Yeni federal devletlere örnek olarak Rusya Federasyonunu gösterebiliriz.  

a) Tanım

“Federasyon  (fédération)” veya “federal devlet (federal state, Etat fédéral)”i bir cümlede tanımlamak oldukça güçtür. Onun özelliklerini aşağıda sayacağız. Ama başlangıç olarak şöyle bir tanım yapabiliriz: Federasyon, kendi içlerinde belli bir özerkliği koruyarak iki veya daha fazla devletin aynı merkezî iktidara tâbi olmak suretiyle oluşturduğu bir devlet topluluğudur[46]. Federasyonda “federal devlet ” ve “federe devletler” olmak iki tür devlet vardır. Federe devletlere, “devlet (state, “eyalet”, “kanton (canton)”, “Länder” gibi isimler verilir. Bunlar federasyonun “üye birimleri” veya “kurucu birimleri”dir.

Federasyonda federe devletler de, federal devlet de birer “devlet”tir. Federe devletler birer devlettir; çünkü, bunların her birinin kendisine mahsus bir ülkesi, kendisine mahsus bir halkı ve belli alanlarda sınırlandırılmış olmakla birlikte kendisine mahsus bir egemenliği[47] vardır. Federal devlet de, bir “devlet”tir; çünkü, federal devlet de, bir ülkeye (ki bu ülke federe devletlerin topraklarından oluşmaktadır); bir insan topluluğuna (ki bu topluluk, federe devletlerin ahalisinin bütününden oluşmaktadır) ve bir egemenliğe sahiptir[48]. Federal devlet, federe devletlerin ülke ve insan unsuru üzerinde kuruludur; ancak, federal devlet, kendisini oluşturan bu federe devletlerden ayrı[49] bir devlettir[50]. Federal devlet ve federe devletler ayrı tüzel kişiliklere sahiptir[51]. Federasyonda iki ayrı tür devlet olduğuna göre, aynı ülke ve insan topluluğu iki ayrı devlet egemenliğine ve dolayısıyla hukuk düzenine tabidir[52]. Bu düzenler arasında aşağıda göreceğimiz şekilde bir yetki paylaşımı yapılmıştır. 

Şimdi federasyonu, iyi bir şekilde anlamak için, onun bir yandan konfederasyondan, diğer yandan üniter devletten olan farklarını görelim:

TABLO 8.1: Federasyon ile Konfederasyon Arasındaki Farklar[53]

 

KONFEDERASYON

FEDERASYON

Kaynak

Uluslararası andlaşmayla kurulur

Anayasayla kurulur

Bağın Niteliği

Üye devletler arasındaki bağ akdîdir.

Anayasal niteliktedir.

Ayrılma Hakkı

Üye devletler üyelikten çıkabilir.

Ayrılma hakkı yoktur.

U.arası Kişilik

Üye devletlerin de var

Sadece federal devletin var

Dış İlişkilerde

Üye devletler bağımsızdır.

Federe devletler federal devlete bağlıdır

Zorlama Gücü

Konfederasyonun üye devletler üzerinde zorlama gücü yoktur.

Var

Vatandaşlık

Sadece üye devletlerin vatandaşlığı var.

İki tür vatandaşlık var (Federal Vatandaşlık +Federe Vatandaşlık )

 

TABLO 8.2: Federal Devlet ile Üniter Devlet Arasındaki Farklar[54]

 

ÜNİTER DEVLET

FEDERAL DEVLET

Devlet Sayısı

Tek devlet var.

İki tür devlet var: (1) Bir federal devlet+(2) Birden çok federe devlet var.

Hukuk Düzeni

Tek bir hukuk düzeni var.

İki tür hukuk düzeni var: (1) Bir federal hukuk düzeni+(2) Birden çok federe hukuk düzeni var

Y.Y.Y.

Organları

Tek yasama, yürütme ve yargı organı var.

İki tür organlar var: (1) Federal Yasama, Yürütme ve Yargı Organları+(2)Federe Yas.Yür.Yar.Organları

Yetki Paylaşımı

Merkezî idare ile adem-i merkezî idare arasında kanunla yapılır

Federal devlet ile federe devletler arasındaki yetki paylaşımı anayasayla yapılmıştır.

Federalizme ilişkin olarak, şimdiye kadar federasyonun tanımını, federasyon ile konfederasyon ve federal devlet ile üniter devlet arasındaki farkları gördük. Bundan sonra federalizmin özelliklerini, federal devletlerin kurulması sürecini, federalizmin nedenlerini, korporatif federalizmi ve federalizmin bir değerlendirmesini görmek gerekir.

b) Federalizmin Özellikleri

Arend Lijphart, federalizmi, merkezî yönetim ile federasyonun kurucu birimleri (federe devletler, eyaletler) arasında anayasayla güvence altına alınmış yerel düzeyde bir yetki paylaşımı olarak tanımlanmaktadır[55]. Daha kısa bir ifadeyle federalizm, “merkezî ve bölgesel yönetimler arasında güvenceli bir iktidar bölüşümü”[56] demektir.

1. Yetkilerin Yerel Bölüşümü.-  

2. Yetkilerin Güvenceli Bölüşümü: Yazılı ve Katı Anayasa ile Anayasanın Değiştirilmesinde Federe Devletlerin Rızalarının Alınması Zorunluluğu[58].-  

3. Yetki Bölüşümü Usûlü[63].-  

a) Federal Devletin Yetkilerini Sayma.-  

b) Federe Devletlerin Yetkilerini Sayma.-

4. Yetki Uyuşmazlıklarının  Yargısal Çözümü: Federal Yüksek Mahkemenin Gerekliliği

5. Federe Devletlerin Federal Yasama Organında Temsili:
İki-Meclislilik
 ve İkinci Mecliste Eşit Temsil İlkesi 

6. Eşit-İki Meclislilik 

KUTU 8.2: Korporatif Federalizm.- Acaba, yerel olmayan bir federalizm, yani yetkilerin toplumlar, cemaatler veya etnik gruplar arasında paylaştırıldığı bir federalizm olabilir mi? İşte bu tür federalizme, yani yerel olmayan federalizme “korporatif federalizm” adı verilmektedir. Korporatif Federalizmin temelinde Avusturya-Macaristan İmparatorluğundaki milliyetler sorununu çözmek için Otto Bauer ve Karl Renner’in ileri sürdükleri öneriler yatar. Bu yazarların temel görüşü, her bireyin hangi milliyete mensup olmak istediğini bildirebilmesi ve böylece bu milliyetlerin, yerel nitelik taşımayan, özerk kültürel topluluklar haline gelebilmesidir. Bauer ve Renner’in önerilerinin ilk pratik uygulaması 1925’te Estonya’da görülmüştür. Korporatif federalizmin başka bir örneği 1960 Kıbrıs Anayasasıdır. O zamanlar Rum çoğunluğu ile Türk azınlığı çok karışmış oldukları için normal bir yerel federalizmin kurulması mümkün değildi. Bunun yerine din, eğitim, kültür ve ahvali şahsîyeye ilişkin konularda münhasır yasama yetkisine sahip ayrı ayrı seçilmiş iki cemaat meclisi yoluyla iki etnik kesime büyük ölçüde özerklik tanınmıştır. Bu cemaat meclislerinin yetkileri yerel düzeyde değildi. Bu meclisler, Adanın neresinde yaşarsa yaşasın, kendi üyeleri için yasal düzenleme yapma yetkisine sahipti. Kıbrıs’taki korporatif federalizm işlememiş ve Kıbrıs 1974’te iki ayrı bölgeye fiilen ayrılmıştır.  1970’li yıllardan itibaren derin bir kriz içine giren Lübnan’daki sistem de korporatif federalizme büyük ölçüde benzemekteydi. Korporatif federalizmin başarıyla uygulanmış bir örneği yoktur. Kısaca yerel düzeyde olmayan bir federalizmin mümkün olmadığını söyleyebiliriz (Lijphart, op. cit., s.158-160; Uygun, op. cit., s.266-280; Cadoux, op. cit., s.59).

 

KUTU 8.3: Bölgesel Devlet (Etat régional): Bölgesel devlet, içinde bölgesel yasama yetkisi dahil bazı önemli yetkilere sahip özerk bölgelerin bulunduğu üniter devlete verilen isimdir. Başlıca örneği İspanya ve İtalya’dır. Bu ülkelerde bazı bölgelere, klasik yerel yönetim kuruluşlarından farklı olarak, bölgesel yasama iktidarı (norm koyma yetkisi) da tanınmıştır. Keza özerk bölgelerin yetkisi anayasa tarafından da güvence altına alınmıştır. Bu noktalar bakımından bölgesel devlet federal devlete benzemektedir. Ancak özerk bölgeler, tam bir federe devlet olarak kabul edilemezler. Çünkü, bir kere, özerk bölgelerin kendi anayasaları yoktur; yani bir kurucu iktidara sahip değildirler. Bölgesel devletlerde (İspanya ve İtalya) tek bir Anayasa vardır; o da ulusal devletin anayasasıdır.  İkinci olarak, özerk bölgelerin ulusal devletin yasama organına bir devlet olarak katılmaları söz konusu değildir. Bu ülkelerdeki Senatolarda özerk bölgeler değil, yine halk temsil edilir. Üçüncü olarak özerk bölgelerin işlemleri ulusal devletin denetimine tâbidir. Bu denetim hem hukukîlik, hem de yerindelik bakımındandır. Bu üç nokta bakımından ise, bölgesel devlet üniter devlete benzemektedir (Kaynak: Grewe ve Ruiz Fabri, op. cit., s.321-343; Favoreu et al., op. cit., s.443-458; Chagnollaud, op. cit., s.95-99; De Vergottini, op. cit., s.403-417).

c) Federal Devletlerin Kurulması[81]

Federal devletler “birleşme” veya “ayrılma” olmak üzere iki değişik yoldan meydana gelmektedirler. 

aa) Birleşme Yoluyla Federalizm  

 

bb) Ayrılma Yoluyla Federalizm  

 

DAHA FAZLASI İÇİN

Atilla Nalbant, Üniter Devlet: Bölgeselleşmeden Küreselleşmeye, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 1997.

Oktay Uygun, Federal Devlet, İstanbul, Çınar Yayınları, 1996.

 

ANAHTAR TERİMLER

Adem-i merkezî üniter devlet

Adem-i merkeziyet ilkesi

Ayrılma hakkı

Ayrılma yoluyla federalizm

Bakiye yetkiler

Basit devlet

Bileşik devlet

Birleşme yoluyla federalizm

Devlet toplulukları

Diyet

Eşit temsil ilkesi

Eşit-iki meclislilik

Eyalet

Federal devlet

Federasyon

Federe devlet

Hakikî birlik

Hizmet yönünden adem-i merkeziyet

İki-meclislilik

Kanton

Karma devlet

Konfederasyon

Korporatif federalizm

Länder

Merkezî üniter devlet

Merkeziyet ilkesi

Şahsî birlik

Tek devlet

Üniter devlet

Yer yönünde adem-i merkeziyet

Yerinden yönetim ilkesi

Yetki uyuşmazlığı

Özdeyişler: Bundesrecht bricht Landesrecht; Loi fédérale brise loi  de pays.

 

TARTIŞMA 8.3: Devletlerin önemli bir kısmı üniter devlet olmasına karşılık niçin bazı devletler federalizmi seçmişlerdir? Bunun nedenleri nelerdir? (Bu konuda Erdoğan, Anayasal Demokrasi, op. cit., s.26-29 bakılabilir).

TARTIŞMA 8.4: Bir ülkede kültürel, etnik, dinsel ve dilsel bakımından derin bir şekilde bölünmüş ve bir veya birden fazla grup kendi bağımsız devletlerini kurmak istiyorsa, federalizm, ülkenin bütünlüğünün korunmasının çaresi olabilir mi?

TARTIŞMA 8.5: Federalizmin yarar ve zararları nelerdir? (Bkz.: Erdoğan, op. cit., s.29-31).

   
     

 


 

[1]. Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.30-37; Kubalı, op. cit., s.66-73; Özçelik, op. cit., c.I, s.159-174; Teziç, Anayasa Hukuku, op. cit., s.121-133; Lijphart, Çağdaş Demokrasiler, op. cit., s.113-125; Duguit, Traité de droit constitutionnel, op. cit., c.II, s.769-793; s.186-190; Esmein, op. cit. c.I, s.4-8; Hauriou, op. cit. s.123-128; Vedel, op. cit., s.108-112; Fabre, op. cit. s.20-24; Cadoux, op. cit. c.I, s.47-68; Cadart,  op. cit., c.I, s.59-98; Burdeau, Hamon ve Troper, op. cit., s.93-98; Debbash et al., op. cit., s.29-36; Chantebout, op. cit., s.66-74; Pactet, op. cit., s.48-62; Turpin, op. cit., s.50-68; Jeanneau, op. cit., s.7-10; Favoreu et al., op. cit., s.407-459; Chagnollaud, op. cit., s.102; Grewe ve Ruiz Fabri, op. cit., s.271-313; Gicquel, op. cit., s.58-58-71; Biscaretti di Ruffia, op. cit., s.701-798; De Vergottini, op. cit., s.368-417; Hague, Harrop ve Breslin, op. cit., s.168-183.

[2]. Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.30-32; Kubalı, op. cit., s.66; Özçelik, op. cit., c.I, s.159; Teziç, Anayasa Hukuku, op. cit., s.121-123; Vedel, op. cit., s.108-109; Fabre, op. cit. s.20-21; Cadoux, op. cit. c.I, s.47-49; Cadart, op. cit., c.I, s.59-65; Burdeau, Hamon ve Troper, op. cit., s.93-94; Debbash et al., op. cit., s.29-31; Chantebout, op. cit., s.66-68; Pactet, op. cit., s.48-50; Turpin, op. cit., s.66-68; Jeanneau, op. cit., s.7-8; Chagnollaud, op. cit., s.93-95; Grewe ve Ruiz Fabri, op. cit., s.282-292; Gicquel, op. cit., s.58-63; Hague, Harrop ve Breslin, op. cit., s.175-178; Atilla Nalbant, Üniter Devlet: Bölgeselleşmeden Küreselleşmeye, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 1997.

[3]. Grewe ve Ruiz Fabri, op. cit., s.283.

[4]. Cadart, op. cit., c.I, s.59-61; Chantebout, op. cit., s.64-65; Debbash et al., op. cit., s.30.

[5]. Cadart, op. cit., c.I, s.59; Debbash et al., op. cit., s.30.

[6]. Bu ilke için bkz.: Kemal Gözler, İdare Hukuku Dersleri, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2002, s.65-70; Sıddık Sami Onar, İdare Hukukunun Umumî Esasları,  İstanbul, Hak Kitabevi Yayınları, Üçüncü Baskı, 1966, c.II, s.589; A. Şeref Gözübüyük ve Turgut Tan, İdare Hukuku, Ankara, Turhan Kitabevi, 1998, c.I, s.123; Metin Günday, İdare Hukuku, Ankara, İmaj Yayınevi,  1997, s.41; A. Şeref Gözübüyük, Türkiye’nin İdarî Yapısı, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Yayınları, 1996, s.32; İsmet Giritli, Türkiye’nin İdarî Yapısı, İstanbul, Filiz Kitabevi, 1991; René Chapus, Droit administratif général, Paris, Montchrestien, Beşinci Baskı, 1990, c.I, s.266; Gustave Peiser, Droit administratif, Paris, Dalloz, 1989, s.61.

[7]. Gözübüyük, Türkiye’nin İdarî Yapısı, op.cit., s.33.

[8]. Favoreu et al., op. cit., s.459-471; Chantebout, op. cit., s.65-66; Debbash et al., op. cit., s.30-31; Cadart, op. cit., c.I, s.61-65; Cadoux, op. cit., c.I, s.50; Turpin, op. cit., s.69;

[9]. Cadart, op. cit., c.I, s.59; Debbash et al., op. cit., s.30.

[10]. Bu ilke için bkz.: Gözler, İdare Hukuku Dersleri, op. cit., s.70-78;  S. S. Onar, op. cit., c.II, s.610 vd; Gözübüyük ve Tan, op.cit., c.I, s.125 vd; Günday, op. cit., s.45 vd; Gözübüyük, Türkiye’nin İdarî Yapısı, op.cit., s.35 vd; Giritli, Türkiye’nin İdarî Yapısı, op. cit., s.28 vd; Chapus, op. cit., c.I, s.276 vd; Peiser, op. cit., s.62.

[11]. Pactet, op. cit., s.49; Cadoux, op. cit., c.I, s.50; Chantebout, op. cit., s.65; Gözübüyük-Tan, op.cit., c.I, s.199-200; Günday, op. cit., s.45-50; Chapus, op. cit., c.I, s.277-278.

[12]. Gözler, İdare Hukuku Dersleri, op. cit., s.72-74; Gözübüyük ve Tan, op.cit., c.I, s.199-207; Günday, op. cit., s.46-47; Chapus, op. cit., c.I, s.277-281.

[13]. Gözler, İdare Hukuku Dersleri, op. cit., s.74-76; Gözübüyük ve Tan, op.cit., c.I, s.199-207; Günday, op. cit., s.47-48; Chapus, op. cit., c.I, s.280.

[14]. Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.32-37; Kubalı, op. cit., s.67-73; Özçelik, op. cit., c.I, s.159-174; Teziç, Anayasa Hukuku, op. cit., s.126-133; Akipek, op. cit., c.II, s.98-99; Cadoux, op. cit. c.I, s.55-68; Cadart,  op. cit., c.I, s.65-98; Burdeau, Hamon ve Troper, op. cit., s.96-98; Debbash et al., op. cit., s.31-36; Chantebout, op. cit., s.66-74; Pactet, op. cit., s.54-62; Turpin, op. cit., s.50-66; Gicquel, op. cit., s.64-71; Biscaretti di Ruffia, op. cit., s.701-798.

[15]. Örneğin  Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.31.

[16]. Örneğin Kubalı, op. cit., s.66; Özçelik, op. cit., c.I, s.160.

[17]. Akipek, op. cit., c.II, s.98-99.

[18]. Cadoux, op. cit. c.I, s.56; Cadart, op. cit., c.I, s.65; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.31; Kubalı, op. cit., s.66; Özçelik, op. cit., c.I,  s.160.

[19]. Kubalı, op. cit., s.67; Özçelik, op. cit., s.160.

[20]. Favoreu et al., op. cit., s.413; Chagnollaud, op. cit., s.81; Gicquel, op. cit., s.64; Turpin, op. cit., s.50;  Cadoux, op. cit. c.I, s.56-57; Cadart,  op. cit., c.I, s.65-66; Akipek, op. cit., c.II, s.99; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.31; Kubalı, s.67; Özçelik, op. cit., c.I, s.161.

[21].   Akipek, op. cit., c.II, s.99.

[22].   Cadoux, op. cit., c.I, s.56; Cadart, op. cit., c.I, s.66.

[23].   Özçelik, op. cit., c.I, s.161.

[24]. Favoreu et al., op. cit., s.413; Chagnollaud, op. cit., s.81; Gicquel, op. cit., s.64; Cadart,  op. cit., c.I, s.66-67; Akipek, op.cit., c.II, s.99; Arsel, Anayasa Hukuku, op.cit., s.32; Özçelik, op.cit.,c.I,s.163-164.

[25]. Akipek, op. cit., c.II, s.99; Cadoux, op. cit., c.I, s.57; Cadart, op. cit., c.I, s.67.

[26]. Özçelik, op. cit., c.I, s.163.

[27]. Özçelik, op. cit., c.I, s.163-164; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.32; Cadart, op. cit., c.I, s.66.

[28]. Cadart, op. cit., s.66.

[29]. Turpin, op. cit., s.51; Cadoux, op. cit., c.I, s.57.

[30]. Kubalı, op. cit., s.67; Özçelik, op. cit., s.165.

[31]. Favoreu et al., op. cit., s.413-415; Turpin, op. cit., s.51-53; Cadart, op. cit., c.I, s.69-73; Cadoux, op. cit. c.I, s.57; Chantebout, op. cit., s.67-68; Chagnollaud, op. cit., s.81; Gicquel, op. cit., s.64-65; De Vergottini, op. cit., s.369-381; Akipek, op. cit., c.II, s.99-100; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.32-33; Kubalı, op. cit., s.67; Özçelik, op. cit., c.I, s.165-168.

[32]. Akipek, op. cit., c.II, s.99-100; Kubalı, op. cit., s.67.

[33]. Cadart, op. cit., c.I, s.69; Özçelik, op. cit., c.I, s.167.

[34]. Özçelik, op. cit., c.I, s.167.

[35]. Akipek, op. cit., c.II, s.100; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.32.

[36]. Özçelik, op. cit., c.I, s.165.

[37]. Ibid.

[38]. Cadart, op. cit., s.69; Cadoux, op. cit., s.57; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.32-33; Özçelik, op. cit., s.166-167.

[39]. Turpin, op. cit., s.52.

[40]. Ibid.

[41]. Ibid., s.53.

[42]. Cadoux, op. cit., s.57; Turpin, op. cit., s.52.

[43]. Turpin, op. cit., s.53; Cadart, op. cit., c.I, s.72; Cadoux,  op. cit., c.I, s.52.

[44]. Favoreu et al., op. cit., s.415.

[45]. Cadart,  op. cit., c.I, s.73-87; Cadoux, op. cit. c.I, s.59; Turpin, op. cit., s.55-63;  Akipek, op. cit., c.II, s.99; Vedel, op. cit., s.108-112; Pactet, op. cit., s.54-61; Chantebout, op. cit., s.66-76; Burdeau, op. cit., s.97-98; Debbasch, op. cit., s.31-36; Favoreu et al., op. cit., s.409-442; Chagnollaud, op. cit., s.81-93; Grewe ve Ruiz Fabri, op. cit., s.292-355; Gicquel, op. cit., s.66-71; Biscaretti di Ruffia, op. cit., s.721-728; De Vergottini, op. cit., s.381-403; Hague, Harrop ve Breslin, op. cit., s.168-175; Blondel, op. cit., s.234-241; Arsel, Anayasa Hukuku  op. cit., s.33-37; Kubalı, op. cit., s.67-73; Özçelik, op. cit., c.I, s.168-174; Erdoğan, Anayasal Demokrasi, op. cit., s.23-31; Oktay Uygun, Federal Devlet, İstanbul, Çınar Yayınları, 1996, passim.

[46]. Bu tanım Cadoux, op. cit., c.I, s.59’dan esinlenmedir. 

[47]. Federe devletlerin “dış egemenliği” değil, sadece “iç egemenliği” söz konusudur (Kubalı,op.cit., s.68).

[48]. Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.33.

[49]. Federal devletin federe devletlerden ve keza federal hukukun federe hukuklardan üstün olduğu söylenmektedir (Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.33; Kubalı, op. cit., s.68; Cadart, op. cit., c.I, s.75; Cadoux, op. cit., c.I, s.60). Bu anlamda Fransızca “loi fédérale brise loi  de pays” (Cadoux, op. cit., c.I, s.60); Almanca, “Bundesrecht bricht Landesrecht” (Turpin, op. cit., s.56) (federe hukuk federe hukuktan üstün gelir) denmektedir. Ancak bu doğru değildir. Aşağıda göreceğimiz gibi, federal devlet ile federe devlet arasında yetki paylaşımı federal anayasa ile yapılmıştır. Yetki uyuşmazlıklarının çözümü konusunda bir yüksek mahkeme vardır. Bu koşullarda, federal devletin federe devletlerden üstün olduğu ve keza federal hukukun federe hukuktan üstün olduğu söylenemez. Bunların her biri kendi yetki alanlarında diğerine üstündür.

[50]. Arsel, Anayasa Hukuku,op. cit., s.33; Kubalı, op. cit., s.68; Cadart, op. cit., c.I, s.75; Cadoux, op. cit., c.I, s.60.

[51]. Arsel, Anayasa Hukuku,op. cit., s.35.

[52]. Kubalı op. cit., s.68; Özçelik, op. cit., s.169; Cadoux, op. cit., s.59; Cadart, op. cit., c.I, s.75. 

[53]. Uygun, Federal Devlet, op. cit., s.176-182; Cadart, op. cit., c.I, s.90-91;  Vedel, op. cit., s.110; Chantebout, op. cit., s.67-68; Esmein, op. cit., c.I, s.7-8; Özçelik, op. cit., c.I, s.169-171; Kubalı, op. cit., s.67-69;  Arsel, Anayasa Hukuku,op. cit., s.35.

[54]. Cadart, op. cit., c.I, s.89-90;  Vedel, op. cit., s.110-111; Blondel, op. cit., s.238-240; Arsel, Anayasa Hukuku,op. cit., s.35-37.

[55]. Lijphart, Çağdaş Demokrasiler, op. cit., s.147.

[56]. Ibid., s.148.

[57]. Ibid., s.148, 158.

[58]. Lijphart, Çağdaş Demokrasiler, op. cit., s.148; Favoreu et al., op. cit., s.425-426; Cadoux, op. cit., s.61; Uygun, Federal devlet, op. cit., s.293-304.

[59]. Lijphart, Çağdaş Demokrasiler, op. cit., s.148.

[60]. Ibid.

[61]. Ibid., s.149.

[62]. Diğer örnekler için bkz.: Uygun, Federal Devlet, op. cit., s.295-304.

[63]. Zoller, op. cit., s.374-388; Favoreu et al., op. cit., s.422-425; Chagnollaud, op. cit., s.83; Uygun, Federal Devlet, op. cit., s.192-202; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.35; Kubalı, op. cit., s.71-72; Cadart, op. cit., c.I, s.82-88; Vedel,  op. cit., s.111;  Pactet, op. cit., s.57-58

[64]. Federal devletlere genellikle, savaş ve barış ilân etmek, ordu kurmak ve beslemek, para basmak, vergi koymak gibi yetkiler tanınmaktadır. Örnek olarak Amerika Birleşik Devletleri Anayasasının 1’inci maddesinin 8’inci ayrımına bakılabilir.

[65]. Favoreu et al., op. cit., s.423; Cadart, op. cit., s.86; Uygun, Federal Devlet,  op. cit., s.192.

[66]. Cadart, op. cit., s.86; Pactet, op. cit., s.57.

[67]. Cadart, op. cit., s.86; Uygun, Federal Devlet, op. cit., s.192.

[68]. Cadart, op. cit., s.86.

[69]. Cadart, op. cit., c.I, s.80;  Vedel, op. cit., s.112; Pactet, op. cit., s.60; Chantebout, op. cit., s.70; Uygun, Federal Devlet, op. cit., s.344-358.

[70]. Lijphart, Çağdaş Demokrasiler, op. cit., s.148; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.33;  Kubalı, op. cit., s.70; Özçelik, op. cit., s.171;  Cadoux, op. cit., s.61;  Cadart, op. cit., c.I, s.75-76; Vedel, op. cit., s.111; Turpin, op. cit., s.58; Pactet, op. cit., s.58; ; Chantebout, op. cit., s.70; Uygun, Federal Devlet, op. cit., s.281-287, 320-332.

[71]. Buna federe devletlerin federasyona “eşit katılımı (participation égalitaire)” ilkesi de denmektedir (Cadoux, op. cit., c.I, s.61; Cadart, op. cit., c.I, s.76).

[72]. Cadoux, op. cit., s.61;  Cadart, op. cit., c.I, s.75-76; Vedel, op. cit., s.111; Turpin, op. cit., s.58; Pactet, op. cit., s.58; ; Chantebout, op. cit., s.71; Lijphart, Çağdaş Demokrasiler, op. cit., s.148; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.33;  Kubalı, op. cit., s.70.

[73]. Pactet, op. cit., s.58; Chantebout, op. cit., s.71; Pactet, op. cit., s.58; Chantebout, op. cit., s.71; Lijphart, Çağdaş Demokrasiler, op. cit., s.148-149; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.34.

[74]. Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.34; Kubalı, op. cit., s.71.

[75]. Vedel, op. cit., s.111; Cadart, op. cit., c.I, s.76; Turpin, op. cit., s.58; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.34; Kubalı, op. cit., s.70; Özçelik, op. cit., s.171.

[76]. Örneğin Senatoda, nüfusu 500.000 civarında olan Alaska ve Wyoming de, nüfusu 23 milyonu aşan Kaliforniya da iki senatör ile temsil edilirler (Uygun, Federal Devlet, op. cit., s.320). 

[77]. Lijphart, Çağdaş Demokrasiler, op. cit., s.150; Arsel, Anayasa Hukuku, op. cit., s.34; Özçelik, op. cit., s.171. Bununla birlikte, Almanya ve Kanada’da ikinci meclislerde, federe devletler eşit temsil edilmezler. Almanya’da nüfusları en kalabalık dört eyalet 6’şar, nüfus bakımından daha küçük olan sekiz eyalet 4’er ve nüfusları en az olan dört eyalette 3’er üye ile ikinci mecliste (Bundesrat) temsil edilir (Uygun, Federal Devlet, op. cit., s.323) Ancak yine de, Alman Bundesrat’ı ile Kanada Senatosunda küçük federe devletlerin artık, büyük federal devletlerin ise eksik temsili söz konusudur (Lijphart, Çağdaş Demokrasiler, op. cit., s.150).

[78]. Cadart, op. cit., c.I, s.77; Vedel, op. cit., s.111; Pactet, op. cit., s.58; Chantebout, op. cit., s.101.

[79]. Yukarıda belirtildiği gibi, ikinci meclisin varlık nedeni, federe devletlerin federal yönetime eşit katılımlarını sağlamaktır.

[80]. Cadart, op. cit., c.I, s.77.

[81]. Chantebout, op. cit., s.66-69; Pactet, op. cit., s.54; Turpin, op. cit., s.57; Jeanneau, op. cit., s.9.

[82]. Favoreu et al., op. cit., s.411-412; Chantebout, op. cit., s.66; Grewe ve Ruiz Fabri, op. cit., s.293-294; Pactet, op. cit., s.54.

[83]. Favoreu et al., op. cit., s.412; Chantebout, op. cit., s.68; Pactet, op. cit., s.5; Grewe ve Ruiz Fabri, op. cit., s.294.

[84]. Favoreu et al., op. cit., s.412; Chantebout, op. cit., s.66-69; Pactet, op. cit., s.54; Grewe ve Ruiz Fabri, op. cit., s.295-296

[85]. Favoreu et al., op. cit., s.412; Grewe ve Ruiz Fabri, op. cit., s.295-296;


Copyright

c) Kemal Gözler. 2001-2004. Bu sayfaya izin almadan link verilebilir. Ancak, bu web sayfası, önceden izin almaksızın ne suretle olursa olsun, kopyalanamaz, çoğaltılamaz, tekrar yayınlanamaz, dağıtılamaz, başka internet sitelerine metin olarak konulamaz. İzin için kgozler@hotmail.com  adresine başvurunuz. 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 3.3.2004 tarih ve 5101sayılı kanunla değişik 71 ve 72’nci maddeleri, bir kitabı herhangi bir yöntemle (fotokopi dahil) çoğaltanları, dağıtanları, satanları, elinde bulunduranları, paraya çevrilmeksizin, 2 (iki) yıldan 4 (dört) yıla kadar hapis cezası veya 50 (elli) milyar liradan 150 (yüzelli) milyar liraya kadar ağır para cezasıyla veya zararın ağırlığı dikkate alınırık bunların her ikisiyle birden cezalandırmaktadır.

Alıntılar (İktibas) Konusunda Açıklamalar

Bu çalışmadan yapılacak alıntılarda (iktibaslarda) 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 35’inci maddesinde öngörülen şu şartlara uyulmalıdır: (1) İktibas, bir eserin “bazı cümle ve fıkralarının” bir başka esere alınmasıyla sınırlı olmalıdır (m.35/1). (2) İktibas, maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde ve münderecatını aydınlatmak maksadıyla yapılmalıdır (m.35/3). (3) İktibas, belli olacak şekilde yapılmalıdır (m.35/5) [Bilimsel yazma kurallarına göre, aynen iktibasların tırnak içinde verilmesi ve iktibasın üç satırdan uzun olması durumunda iktibas edilen satırların girintili paragraf olarak dizilmesi gerekmektedir]. (4) İktibas ister aynen, ister mealen olsun, eserin ve eser sahibinin adı belirtilerek iktibasın kaynağı gösterilmelidir (m.35/5). (5) İktibas edilen kısmın alındığı yer belirtilmelidir (m.35/5).

5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 21.2.2001 tarih ve 4630 sayılı kanunla değişik 71’inci maddesinin 4’üncü fıkrası, 35’inci maddeye aykırı olarak “kaynak göstermeyen veya yanlış yahut kifayetsiz veya aldatıcı kaynak” göstererek iktibas yapan kişileri, 4 (dört) yıldan 6 (altı) yıla kadar hapis ve 50 (elli) milyar liradan 150 (yüzelli) milyar liraya kadar ağır para cezasıyla cezalandırmaktadır.

Ayrıca Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulunun 18 Şubat 1981 tarih ve E.1980/1, K.1981/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına göre kararına göre, “iktibas hususunda kullanılan eser sahibinin ve eserinin adı belirtilse bile eser sahibi, haksız rekabet hükümlerine dayanarak Borçlar Kanununun 49. maddesindeki koşulların gerçekleşmesi halinde manevi tazminat isteyebilir”.

Yukarıdaki şartlara uygun olarak alıntı yapılırken bu çalışmaya şu şekilde atıf yapılması önerilir:

Kemal Gözler,  Anayasa Hukukuna Giriş, Bursa Ekin Kitabevi Yayınları, 2004, s.67-79'dan alınmıştır  (www.anayasa.gen.tr/uniter-bilesik.htm. 15 Mayıs 2004).

 


Editör: Kemal Gözler

E-Mail: kgozler@hotmail.com

Ana Sayfa: www.anayasa.gen.tr